Araştırma Makalesi | Açık Erişim
Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi 2026, Clt. 6(10) 51-77
Tek Çocuk Olan Ergenlerin Aile, Okul ve Benlik Algılarının İncelenmesi: Bireysel Psikoloji Kuramı Temelli Nitel Bir Araştırma
ss. 51 - 77
Yayın Tarihi: Haziran 30, 2026 | Görüntüleme Sayısı: 0/0 | İndirilme Sayısı: 0/0
Özet
Bu çalışmanın temel amacı tek çocuk olan ergenlerin ve kardeşi olan ergenlerin öznel deneyimlerini anlamlandırmak ve tematik bir kavramsallaştırma yapmaktır. Ortaya çıkan bulgularla aile, çocuk gelişimi ve psikolojik danışma alanlarına katkı sağlamak araştırmanın diğer amacıdır. Çalışma nitel bir araştırma olup temel nitel araştırma deseni kullanılarak yürütülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunu ortaokulda eğitim gören, ailede tek çocuk olan ve kardeş/kardeşleri olan öğrencilerden oluşan iki farklı grubu oluşturmaktadır (10 tek çocuk ve 10 kardeşi olan çocuk). Araştırmada kişisel bilgi formu ve yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Veriler içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiştir. Araştırma sonuçları, tek çocukların bu deneyimi sessiz ve verimli çalışma ortamı, bireysel alan gibi avantajlar ile yalnızlık, can sıkıntısı ve yoğun ebeveyn denetimi gibi sınırlılıklar üzerinden değerlendirdiklerini göstermektedir. Kardeşi olan ergenlerin sorumluluk yüklerine rağmen kardeşliği güven, destek ve koruyucu olarak deneyimledikleri sonucuna ulaşılmıştır. Tek çocukların paylaşım ve dertleşme ihtiyacını karşılamada zorlandıkları, kardeşi olanların ise bu gereksinimi kardeşleriyle karşıladıklarına ulaşılmıştır. Son olarak, okul başarısı ve eğitime yansımalar açısından tek çocukların dikkat ve odaklanma avantajı yaşadığı ancak akademik rehberlik açısından sınırlılıklar hissettiği, kardeşi olanların ise kardeşlerinden aldıkları motivasyon ve akademik desteği deneyimledikleri sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmada tek çocukların psikososyal gelişimleri ve akademik rehberlik ve motivasyonları konusunda ebeveynlerin ve okul psikolojik danışmanlarının neler yapabileceği ile ilgili önerilerde bulunulmuştur.
Anahtar kelimeler: Tek Çocuk, Kardeşler Arası İlişkisi, Akademik Destek
APA 7th edition
Uzunoglu, G., & Saricam, H. (2026). Tek Çocuk Olan Ergenlerin Aile, Okul ve Benlik Algılarının İncelenmesi: Bireysel Psikoloji Kuramı Temelli Nitel Bir Araştırma. Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(10), 51-77.
Harvard
Uzunoglu, G. and Saricam, H. (2026). Tek Çocuk Olan Ergenlerin Aile, Okul ve Benlik Algılarının İncelenmesi: Bireysel Psikoloji Kuramı Temelli Nitel Bir Araştırma. Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(10), pp. 51-77.
Chicago 16th edition
Uzunoglu, Gamze and Hakan Saricam (2026). "Tek Çocuk Olan Ergenlerin Aile, Okul ve Benlik Algılarının İncelenmesi: Bireysel Psikoloji Kuramı Temelli Nitel Bir Araştırma". Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi 6 (10):51-77.
Adler, A. (1964). The Individual Psychology of Alfred Adler: A Systematic Presentation in Selections from His Writings. H. L. Ansbacher ve R. R. Ansbacher (Eds.). (pp.375-378). Harper Perennial.
Adler, A. (1996). Yaşamın anlam ve amacı. (K. Şipal, Çev). Say Yayınları.
Arzuman, R., & Gençtanırım Kurt, D. (2022). Tek çocuk olmanın kişiliğe yansımaları: Nitel bir çalışma. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi, 2(2), 277-296.
Avenevoli, S., Sessa, F. M., & Steinberg, L. (1999). Family structure, parenting practices, and adolescent adjustment: An ecological examination. In E. M. Hetherington (Ed.), Coping with divorce, single parenting, and remarriage: A risk and resiliency perspective (pp. 65–90). Lawrence Erlbaum Associates Publishers.
Avşar, A. H. (2013). Ergen bireylerde sosyal beceri düzeyinin kardeşli ve tek çocuk olma açısından incelenmesi (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Arel Üniversitesi.
Aytekin, T., & Aytekin, H. (2023). Alfred Adler’in bireysel psikoloji kuramı ve temel ilkeleri. Elektronik Cumhuriyet İletişim Dergisi, 5(1), 40-47. https://doi.org/10.54089/ecider.1167532
Blake, J. (1989). Family size and achievement. University of California Press.
Büyüköztürk, Ş., Kılıç-Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. ve Demirel, F. (2010). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
Campione-Barr, N., & Killoren, S. (2015). Sibling relationships and development. In R.A. Scott and S.M. Kosslyn (Eds), Emerging trends in the social and behavioral sciences. https://doi.org/10.1002/9781118900772.etrds0303
Cengiz, İ., & Sarıçam, H. (2025). Kardeş kıskançlığı görülen ve görülmeyen ailelerdeki ebeveyn görüşlerinin incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 9(2), 150–173. https://doi.org/10.24130/eccdjecs.1967202592647
Cloutier, R. , & Onur, B. (2019). Ergenlik psikolojisinde kuramlar. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi (JFES), 27(2), 875-904. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000360
Creswell, J. W. (2013). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Thousand Oaks: SAGE
Çınarbaş, D. C., & Nilüfer, G. (2019). Adler ve Sulloway'ın doğum sırası kuramları ve görgül bulgular ile ilgili bir derleme. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 59(1), 125-151.
Çiftçi, A. (2023). Ergenlik dönemi ve aile ilişkilerinin benlik algısı ve sosyal anksiyete üzerindeki etkileri: Türkiye'deki araştırmaların incelenmesi. Kapadokya Sağlık Bilimleri Dergisi, 2(1), 219-225. https://doi.org/10.58241/ksbd.19
Demirbağ, T., & Tuzgöl Dost, M. (2025). Adler-Dreikurs Yaklaşımına Dayalı Ebeveynlik Psikoeğitim Programı Pilot Uygulaması: Karma Yöntem Araştırması. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 23(3), 3031-3059. https://doi.org/10.37217/tebd.1622462
Denzin, N. K. (2017). The research act: A theoretical introduction to sociological methods (5th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315134543
Dreikurs, R. & Soltz, V. (1964). Children: The challenge. Hawthorn.
Downey, D. B. (2001). Number of siblings and intellectual development: The resource dilution explanation. American Psychologist, 56(6–7), 497–504. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.6-7.497
Dunn, J., Slomkowski, C., & Beardsall, L. (1994). Sibling relationships from the preschool period through middle childhood and early adolescence. Developmental Psychology, 30(3), 315–324. https://doi.org/10.1037/0012-1649.30.3.315
Eckstein, D., & Kaufman, J. A. (2012). The role of birth order in personality: An enduring intellectual legacy of Alfred Adler. The Journal of Individual Psychology, 68(1), 60–61.
Eckstein, D., Aycock, K. J., Sperber, M. A., McDonald, J., Van Wiesner, V., Watts, R. E., & Ginsburg, P. (2010). A review of 200 birth-order studies: Lifestyle characteristics. The Journal of Individual Psychology, 66(4), 408–434.
Erpay, T. (2022). Çocuklarda tek başına olma (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi.
Falbo, T., & Polit, D. F. (1986). A quantitative review of the only child literature: Research evidence and theory development. Psychological Bulletin, 100(2), 176–189. https://doi.org/10.1037/0033-2909.100.2.176
Günay, B. (2022). Ergenlerin çocukluk çağı ruhsal travmaları ve algıladıkları anne ve baba tutumları ile benlik algıları arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayınlanmış yüksek lisans tezi). İstanbul Gelişim Üniversitesi.
Heppner, P.P., Wambold, B. E., & Kivlighan, D.M. (2008). Psikolojik danışmada araştırma yöntemleri (D.M. Siyez, Çev. Ed.). Mentis Yayıncılık.
Howe, N., Persram, R. J., & Bergeron, C. (2025). Sibling relationships in adolescence. In The Encyclopedia of Child and Adolescent Development (Eds S. Hupp and J. Jewell). https://doi.org/10.1002/9781119171492.wecad410
Iravani, M., & Esfandiarinezhad, P. (2025). Explaining the lived experiences of children in single-child families: A qualitative study. Iranian Journal of Nursing and Midwifery Research, 30(5), 739–745. https://doi.org/10.4103/ijnmr.ijnmr_198_24
Jiao, S., Ji, G., & Qicheng Jing (C. C. Ching). (1986). Comparative study of behavioral qualities of only children and sibling children. Child Development, 57(2), 357–361. https://doi.org/10.2307/1130591
Kim, J.-Y., McHale, S. M., Crouter, A. C., & Osgood, D. W. (2007). Longitudinal linkages between sibling relationships and adjustment from middle childhood through adolescence. Developmental Psychology, 43(4), 960–973. https://doi.org/10.1037/0012-1649.43.4.960
Kocatürk, M. (2021). The childhood, adolescence and adulthood experiences of adult only children and their ınterpersonal relationships. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 9(1), 179-197.
Mancillas, A. (2011). Challenging the stereotypes about only children: a review of the literature and ımplications for practice. Journal of Counseling & Development, 84(3), 268-275. https://doi.org/10.1002/j.1556-6678.2006.tb00405.x
McHale, S. M., & Gamble, W. C. (1989). Sibling relationships of children with disabled and nondisabled brothers and sisters. Developmental Psychology, 25(3), 421–429. https://doi.org/10.1037/0012-1649.25.3.421
McHale, S. M., Kim, J.-Y., & Whiteman, S. D. (2006). Sibling relationships in childhood and adolescence. In P. Noller & J. A. Feeney (Eds.), Close relationships: Functions, forms and processes (pp. 127–149). Psychology Press/Taylor & Francis (UK).
McHale, S. M., Updegraff, K. A., Tucker, C. J., & Crouter, A. C. (2000). Step in or stay out? Parents' roles in adolescent siblings' relationships. Journal of Marriage and the Family, 62(3), 746–760. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2000.00746.x
Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation. CA: Jossey-Bass.
Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd Ed.). Thousand Oaks. SAGE.
Milevsky, A. (2005). Compensatory patterns of sibling support in emerging adulthood: Variations in loneliness, self-esteem, depression and life satisfaction. Journal of Social and Personal Relationships, 22(6), 743–755. https://doi.org/10.1177/0265407505056447
Minnett, A. M., Vandell, D. L., & Santrock, J. W. (1983). The effects of sibling status on sibling interaction: Influence of birth order, age spacing, sex of child, and sex of sibling. Child Development, 54(4), 1064–1072. https://doi.org/10.2307/1129910
Oktay, A. (1988). Kardeşler arasındaki ilişkiler. Yaşadıkça Eğitim Dergisi, 1(5), 33-36.
Öncel, M., & Tekin, A. (2015). Ortaokul öğrencilerinin bilgisayar oyun bağımlılığı ve yalnızlık durumlarının incelenmesi. İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2(4), 7-17.
Özdemir, Ö. (2024). Kardeşi olan ve olmayan çocukların sosyal ve psikosomatik açıdan değerlendirilmesi (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Gelişim Üniversitesi.
Panah, Z. Y., Mahmoodabadi, H. Z., & Dehghani, F. (2023). The role of imaginary companion in the life of only children: A qualitative study. BMC Psychiatry, 23(1), Article 843. https://doi.org/10.1186/s12888-023-05360-0
Pike, A., Coldwell, J., & Dunn, J. F. (2005). Sibling relationships in early/middle childhood: links with individual adjustment. Journal of Family Psychology, 19(4), 523–532. https://doi.org/10.1037/0893-3200.19.4.523
Rosenberg, B. G., & Jing, Q. (1996). A revolution in family life: The political and social structural impact of China's one child policy. Journal of Social Issues, 52(3), 51–69. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1996.tb01579.x
Seban, D., & Perdeci, B. (2016). Alt sosyoekonomik düzey bir ailede yetişen çocukların akademik başarıları ile yılmazlıkları arasındaki ilişki: Bir vaka incelemesi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 4(3), 106-126.
Şahin, Ş., & Çövener Özçelik, Ç. (2016). Ergenlik dönemi ve sosyalleşme. Cumhuriyet Hemşirelik Dergisi, 5(1), 42-49.
Tutar, H. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik: Bir model önerisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 117-140. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227323
Whiteman, S. D., McHale, S. M., & Crouter, A. C. (2007). Competing processes of sibling influence: Observational learning and sibling deidentification. Social Development, 16(4), 642–661. https://doi.org/10.1111/j.1467-9507.2007.00409.x
Whiteman, S. D., McHale, S. M., & Soli, A. (2011). Theoretical perspectives on sibling relationships. Journal of Family Theory & Review, 3(2), 124–139. https://doi.org/10.1111/j.1756-2589.2011.00087.x
Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2006). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (5. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
Yörükoğlu, A. (2000). Çocuk ruh sağlığı. Özgür Yayınları.
Zhao, L., & Zhou, M. (2018). Do only children have poor vision? Evidence from China's One-Child Policy. Health Economics, 27(7), 1131–1146. https://doi.org/10.1002/hec.3661
