Araştırma Makalesi | Açık Erişim
Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi 2026, Clt. 6(10) 18-34
ss. 18 - 34
Yayın Tarihi: Haziran 30, 2026 | Görüntüleme Sayısı: 0/0 | İndirilme Sayısı: 0/0
Özet
Günümüz toplumlarında yapay zekânın hızla yaygınlaşması, geleceğe yönelik belirsizlik duygularını yoğun yaşayan beliren yetişkinler için yeni bir kaygı kaynağı oluşturmaktadır. Bu bağlamda, belirsizliğe tahammülü düşük olan bireylerin, yapay zekâ teknolojilerine yönelik belirsizliği daha tehditkâr algılayarak daha yüksek kaygı yaşayabileceği varsayılmaktadır. Bu çalışma, beliren yetişkinlik dönemindeki üniversite öğrencilerinde Belirsizliğe Tahammülsüzlük (BT) düzeylerinin Yapay Zekâ Kaygısı (YAK) üzerindeki etkisinde Yapay Zekâ Okuryazarlığının (YZO) aracı rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi'nden 341 öğrencinin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Veriler Kişisel Bilgi Formu, Belirsizliğe Tahammülsüzlük Ölçeği, Yapay Zekâ Kaygısı Ölçeği ve Yapay Zekâ Okuryazarlığı Ölçeği kullanılarak toplanmıştır. Yapılan aracı değişken analizleri sonucunda, BT'nin Yak’ı hem doğrudan hem de YZO aracılığıyla dolaylı olarak anlamlı düzeyde yordadığı tespit edilmiştir. Bu bulgu, belirsizliğe tahammülü düşük olan bireylerin, yapay zekâ teknolojilerini anlama ve kullanma becerileri (YZO) eksikliği nedeniyle daha yüksek YAK yaşadığını göstermektedir. Elde edilen sonuçlar, BT ve YAK arasındaki ilişkinin YZO tarafından kısmen açıklandığını ortaya koyarak, bu alandaki literatüre önemli bir katkı sağlamaktadır. Çalışma, özellikle beliren yetişkinlere yönelik YZO eğitimlerinin, yapay zekâya bağlı kaygıyı yönetmede kritik bir tampon görevi görebileceğini önermektedir.
Anahtar kelimeler: Belirlen Yetişkinlik, Belirsizliğe Tahammülsüzlük, Yapay Zeka Kaygısı, Yapay Zeka Okuryazarlığı
APA 7th edition
Bilir, G., & Akcil, S. (2026). Belirsizliğe Tahammülsüzlük ile Yapay Zekâ Kaygısı Arasındaki İlişkide Yapay Zekâ Okuryazarlığının Aracılık Rolü. Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(10), 18-34.
Harvard
Bilir, G. and Akcil, S. (2026). Belirsizliğe Tahammülsüzlük ile Yapay Zekâ Kaygısı Arasındaki İlişkide Yapay Zekâ Okuryazarlığının Aracılık Rolü. Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(10), pp. 18-34.
Chicago 16th edition
Bilir, Gokcenur and Suleyman Akcil (2026). "Belirsizliğe Tahammülsüzlük ile Yapay Zekâ Kaygısı Arasındaki İlişkide Yapay Zekâ Okuryazarlığının Aracılık Rolü". Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi 6 (10):18-34.
Acemoglu, D., Autor, D., Hazell, J. ve Restrepo, P. (2020). AI and jobs: Evidence from online vacancies (No. w28257). National Bureau of Economic Research. https://doi.org/10.3386/w28257
Akaike, H. (1987). Factor analysis and AIC. Psychometrika, 52(3), 317-332.
Akçıl, S., Erdinç, B., Karaduman, E. ve Akyıl, Y. (2024). Belirsizliğe tahammülsüzlük ve ruhsal iyi oluş arasındaki duygusal düzenleme ve tuzaklanma zorluklarının seri aracılık rolü. Ege Eğitim Dergisi, 25(3), 186-197. https://doi.org/10.12984/egeefd.1510661
Akgül, D. ve Güneş, V. (2019). Teknoloji kullanım endişesi tüketicinin teknoloji kabulünü etkiler mi? TUJOM, 4(2), 131-149. http://dx.doi.org/10.30685/tujom.v4i2.54
Akkaya, B., Özkan, A. ve Özkan, H. (2021). Yapay zekâ kaygı (YZK) ölçeği: Türkçeye uyarlama, geçerlik ve güvenirlik çalışması. Alanya Akademik Bakış, 5(2), 1125-1146. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.833668
American Psychological Association. (2020). Anxiety. https://www.apa.org/topics/anxiety
Arnett, J. J. (2000). Emerging adulthood: A theory of development from the late teens through the twenties. American Psychologist, 55, 469-480. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.5.469
Arnett, J. J. (2004). Emerging adulthood: The winding road from the late teens through the twenties. Oxford University Press.
Atak, H. (2005). Beliren yetişkinlik: Yeni bir yaşam döneminin Türkiye’de incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
Beder, Z. A. ve Dönmez-Turan, A. (2023). The critical role of uncertainty intolerance on the relationship between spiritual intelligence and artificial intelligence anxiety. International Journal of Business Ecosystem & Strategy, 7(1). https://doi.org/10.36096/ijbes.v7i1.722
Belge, J. (2019). Bir grup yetişkinde depresif semptomlar, anksiyete semptomları ve belirsizliğe tahammülsüzlük arasındaki ilişkinin belirlenmesi [Yüksek lisans tezi, Gelişim Üniversitesi]. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://hdl.handle.net/11363/156
Berenbaum, H., Bredemeier, K. ve Thompson, R. J. (2008). Intolerance of uncertainty: Exploring its dimensionality and associations with need for cognitive closure, psychopathology, and personality. Journal of Anxiety Disorders, 22, 117-125. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2007.01.004
Birrell, J., Meares, K., Wilkinson, A. ve Freeston, M. (2011). Toward a definition of intolerance of uncertainty: A review of factor analytical studies of the Intolerance of Uncertainty Scale. Clinical Psychology Review, 31, 1198-1208.
Boddington, P., Millican, P. ve Wooldridge, M. (2017). Minds and machines special issue: Ethics and artificial intelligence. Minds & Machines, 27, 569–574. https://doi.org/10.1007/s11023-017-9449-y
Browne, M. W. ve Cudeck, R. (1993). Alternative ways of assessing model fit. Sage Focus Editions, 154, 136-136. https://doi.org/10.1177/0049124192021002005
Budner, S. (1962). Kişilik değişkeni olarak belirsizliğe hoşgörüsüzlük. Kişilik Günlüğü, 30, 29-50. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.1962.tb02303.x
Carleton, R. N., Norton, M. P. J. ve Asmundson, G. J. (2007). Bilinmeyenden korkmak: Belirsizliğe tahammülsüzlük ölçeği'nin kısa versiyonu. Kaygı Bozuklukları Dergisi, 21(1), 105-117. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2006.03.014
Cengiz, S. ve Peker, A. (2025). Generative artificial intelligence acceptance and artificial intelligence anxiety among university students: The sequential mediating role of attitudes toward artificial intelligence and literacy. Current Psychology, 44, 7991–8000.
Çam, M. O., Engin, E. ve Uğuryol, M. (2017). Üniversite öğrencilerinde benlik gelişimi ve güven duygusu. Journal of International Social Research, 10(51). http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2017.1784
Çarkıt, E. (2021). Üniversite öğrencilerinde COVID-19 korkusunun yordayıcı olarak belirsizliğe tahammülsüzlük. Maarif Mektepleri Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 33-42. https://doi.org/10.46762/mamulebd.934997
Çok, F., Özdoğan, H. K., Berber, K. ve Yeler, Z. (2023). Yetişkinliğe geçiş sürecinde gelişimsel bir kriz: Çeyrek yaşam krizi. Humanistic Perspective, 5(2), 898-920. https://doi.org/10.47793/hp.1253697
Einstein, D. A. (2014). Extension of the transdiagnostic model to focus on intolerance of uncertainty: A review of the literature and implications for treatment. Clinical Psychology: Science and Practice, 21, 280-300. https://doi.org/10.1111/cpsp.12077
Eroğlu, M. ve Gündoğdu, H. (2021). Beliren yetişkinlik dönemindeki bireylerin kişilik özelliklerinin incelenmesi. International Journal of New Approaches in Social Studies, 5(1), 278-293. https://doi.org/10.38015/sbyy.946518
Filiz, E., Güzel, Ş. ve Şengül, A. (2022). Sağlık profesyonellerinin yapay zekâ kaygı durumlarının incelenmesi. Journal of Academic Value Studies, 8(1), 47-55. http://dx.doi.org/10.29228/javs.57808
Finney, S. J. ve DiStefano, C. (2006). Non-normal and categorical data in structural equation modeling. G. R. Hancock ve R. O. Mueller (Eds.), Structural equation modeling: A second course (ss. 269–314) içinde. Information Age Publishing.
Freeston, M. H., Rheaume, J., Letarte, H., Dugas, M. J. ve Ladouceur, R. (1994). İnsanlar neden endişeleniyor? Kişilik ve Bireysel Farklılıklar, 17, 791-802. (http://dx.doi.org/10.1016/0191-8869(94 ) )90048-5
Gordon, B. M. (2011). Artificial intelligence: Approaches, tools and applications. Nova Science Publishers, Inc.
Grupe, D. W. ve Nitschke, J. B. (2013). Uncertainty and anticipation in anxiety: An integrated neurobiological and psychological perspective. Nature Reviews Neuroscience, 14, 488-501.
Guarnieri, S., Smorti, M. ve Tani, F. (2015). Attachment relationships and life satisfaction during emerging adulthood. Social Indicators Research, 121(3), 833–847. http://www.jstor.org/stable/24721559
Hsu, T. ve Chiu, C. (2019). Understanding the relationships between uncertainty tolerance and technology acceptance. Computers in Human Behavior, 95, 104-113.
Hu, L. T. ve Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling, 6(1), 1–55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
Johnson, D. G. ve Verdicchio, M. (2017). AI anxiety. Journal of the Association for Information Science and Technology, 68, 2267-2270. https://doi.org/10.1002/asi.23867
Karaoglan Yilmaz, F. G. ve Yilmaz, R. (2023). Yapay zekâ okuryazarlığı ölçeğinin Türkçeye uyarlanması. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dergisi, 5(2), 172-190. https://doi.org/10.53694/bited.1376831
Kaya, B. ve Çelebi, H. (2025). Uncertainty in the age of AI: Exploring the mediating effect of intolerance of uncertainty between mindsets and AI anxiety. International Journal of Human-Computer Interaction.
Kaya, F., Yetişensoy, O., Aydın, F. ve Demir Kaya, M. (2024). Yapay zekâ korkusu ölçeğinin Türkçe’ye uyarlanması. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 14(2), 554-567. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1264103
Kazak, M. (2023). Yapay zekâ kaygısı, yabancılaşma ve dindarlık ilişkisi [Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Kline, R. B. (2011). Principles and practice of structural equation modeling. Guilford Press.
Kolcu, G., Özceylan, G., Başer, A. ve Baktır Altuntaş, S. (2021). Yapay Zekâ Kaygısı Ölçeği'nin aile hekimlerinde geçerlik ve güvenirliğinin değerlendirilmesi. Research Journal of Biomedical and Biotechnology, 2(1), 20-28.
Kong, S. C., Cheung, W. M. Y. ve Zhang, G. (2022). Evaluating artificial intelligence literacy courses for fostering conceptual learning, literacy and empowerment in university students: Refocusing to conceptual building. Computers in Human Behavior Reports, 7, 100223.
Ladouceur, R., Gosselin, P. ve Dugas, M. J. (2000). Experimental manipulation of intolerance of uncertainty: A study of a theoretical model of worry. Behaviour Research and Therapy, 38(1), 933-941.
Laupichler, M. C., Aster, A., Haverkamp, N., & Raupach, T. (2023). Development of the “scale for the assessment of non-experts’ AI literacy”–An exploratory factor analysis. Computers in Human Behavior Reports, 12, 100338.
Lee, J., Park, H. ve Kim, H. (2021). Effects of artificial intelligence literacy programs on reducing AI anxiety in pre-service teachers. Educational Technology Research and Development, 69(3), 1455–1474.
Li, R., Ouyang, S. ve Lin, J. (2025). Mediating effect of AI attitudes and AI literacy on the relationship between career self-efficacy and job-seeking anxiety. BMC Psychology, 13(1), Article 454. https://doi.org/10.1186/s40359-025-02757-2
Morosanova, V., Fomina, T. ve Filippova, E. (2019). The relationship between the conscious self-regulation of schoolchildren's learning activity, their test anxiety level, and the final exam result in mathematics. Behavioral Sciences, 10(1), 16-26.
Palma, M. (2022, 24 Şubat). Should we fear artificial intelligence? Medium. https://medium.com/geekculture/should-we-fear-artificial-intelligence-9c43a486fca9
Pirim, A. G. H. (2006). Yapay zekâ. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 1(1), 81-93. https://doi.org/10.19168/jyu.72783
Polat, E. (2025). Artificial intelligence literacy, lifelong learning, and fear of innovation: Identification of profiles and relationships. Education and Information Technologies, 30, 20183–20214. https://doi.org/10.1007/s10639-025-13548-ysoru iaş
Saatçı, E. (2020). Üniversite öğrencilerinde mükemmeliyetçilik, belirsizliğe tahammülsüzlük ve psikolojik dayanıklılığın kendini engelleme üzerindeki etkisi [Yüksek lisans tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi]. Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
Sarıçam, H., Erguvan, F. M., Akın, A. ve Akça, M. Ş. (2014). Belirsizliğe toleranssızlık ölçeği (BTÖ-12) Türkçe formu: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Route Eğitim ve Sosyal Bilimler Dergisi, 1(3), 148-157.
Schmelzer, R. (2019, 22 Şubat). Should we be afraid of AI? Forbes. https://www.forbes.com/sites/cognitiveworld/2019/10/31/should-we-be-afraid-of-ai/
Serin, N. B. ve Karagülmez, K. (2024, 10-12 Temmuz). Üniversite öğrencilerinde toplumsal cinsiyet rolleri tutumu, eş seçme stratejileri ve yaşam doyumu ilişkisi (KKTC Örneklemi) [Bildiri sunumu]. X. Uluslararası Turkcess Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi, Prizren, Kosova.
Şen, S. ve Yıldırım, İ. (2019). Eğitimde araştırma yöntemleri. Nobel Yayınevi.
Tabachnick, B. G. ve Fidell, L. S. (2001). Using multivariate statistics (4. baskı). Pearson Education.
Takıl, N., Erden, N. K. ve Sarı, A. B. (2022). Farklı meslek grubu adaylarının yapay zekâ teknolojisine yönelik kaygı seviyesinin incelenmesi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(48), 343-353.
Terzi, R. (2020). An adaptation of Artificial Intelligence Anxiety Scale into Turkish: Reliability and validity study. International Online Journal of Education and Teaching, 7(4), 1501-1515.
Ursavaş, Ö. F. (2010). İlk ve ortaöğretim öğretmenlerinin teknoloji korku düzeylerinin belirlenmesi [Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Wang, Y. Y. ve Wang, Y. S. (2019). Development and validation of an artificial intelligence anxiety scale: An initial application in predicting motivated learning behavior. Interactive Learning Environments, 1–16. https://doi.org/10.1080/10494820.2019.1674887
Wang, Y. Y. ve Wang, Y. S. (2022). Development and validation of an artificial intelligence anxiety scale: An initial application in predicting motivated learning behavior. Interactive Learning Environments, 30(4), 619–634. https://doi.org/10.1080/10494820.2019.1674887
Yığman, F. ve Fidan, S. (2021). Transdiagnostik faktör olarak belirsizliğe tahammülsüzlük. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 13(3), 573-587. https://doi.org/10.18863/pgy.827416